شرایط نگهداری و انبارداری بافته

شرایط نگهداری و انبارداری بافته

مقدمه

موزه ها به عنوان مظهر حفظ میراث فرهنگی و محل آشنایی نسل جدید و پیشینه هر کشور، از اهمیت بالایی در هر جامعه برخوردار هستند و شاید بتوان گفت موزه‌ها نشانه تمدن و پیشینه گذشته و مدنیت و فرهنگ جاری هر کشور باشند و با توجه به اهمیت و نقش مهمی که درارتقاء سطح فرهنگ جامعه دارند، امروزه موزه ها مؤسساتی فرهنگی‌اند که رازگشای تاریخ گذشته جوامع بوده و هویت کنونی آنها را بازتاب می‌دهند.حفاظت موزه داران برای نگهداری اشیاء و مرمت و نمایش آنها بسیار مهم تلقی می‌شود و اینان میراث معنوی و دستاورد گذشتگان را حفظ کرده و به سالم ماندن این اشیاء کمک می‌نمایند. از زمانی که شیء به موزه وارد و به موزه داران سپرده می‌شود. کار موزه داران با ثبت مشخصات شیء در دفاتر مخصوص و دادن شماره کد، اموالی، تهیه شناسنامه و در صورت نیاز نظافت و آفت زدایی و مرمت اولیه آنها آغاز می‌گردد. در موزه ها مجموعه‌های شامل اشیاء منتخب برای نمایشگاه دائم یا موقت اند و به بهترین شکل در شرایط مناسبی که آسیبی متوجه آنها نشود و در معرض دید بازدیدکنندگان قرار می‌گیرد. دمای مناسب، نور، مکان نظیف و پاکیزه از شرایط مناسب آن می‌باشد.

شرایط نگهداری و انبارداری بافته
بافته‌ها در طول تاریخ نقش کاربردی مهمی را در زندگی بشر برعهده داشته‌اند. همین امر موجب شده تا براساس موارد مختلف مصرف انواع گوناگونی از بافته‌ها با استفاده از تکنیکها و مواد اولیه متنوع به وجود آیند. با توجه به ماهیت بسیار حساس و آسیب پذیری بالای بافته ها در برابر شرایط محیطی جزء آن دسته از آثاری قرار دارند که نیاز به حفاظت و نگهداری دقیق‌تری دارند.
شناخت بافته ها
بررسی و آزمایشات مقدماتی با یک ذره‌بین عادی یا میکروسکوپ دو چشمی تهیه پیشینه‌ای از خصوصیات زیر می‌باشد:
ـ ماهیت الیاف تار و پود پارچه ـ جهت تاب نخ‌ها S یا Z نوع بافت : موج‌دار جناغی منقش
ـ تعداد نخ‌های تار و پود ـ وجود گِرد بافتها ـ رنگها و تزیینات دیگر زری دوزی، رشته‌های فلزی
ـ وجود سوراخ های کوک یا دوخت و دوز
نظافت و شستشوی دستبافته‌ها
قبل از شستشوی با گرفتن تصویر مدرکی مصور از وضعیت شیء و بعد لبه دوزی و دوختهای دیگر از آسیبهای جدی آن تا حدودی جلوگیری نماییم و بعد با جاروی برقی مخصوص گردوغبار را از روی آن پاک نماییم.شستشوی در هوای آزاد و در هنگام شستشوی جریان آب باید تدریجی و ضعیف باشد و آب جهت شستشوی باید سبک باشد. در صورت سختی آب را با مواد شیمیایی از ترکیبات فسفات که به نام کال گون Calgon در بازار موجود است از بین برده شود.
عوامل آسیب در جریان فرآورده های مواد اولیه ساخت
۱ـ عوامل آسیب مربوط به سوء نگهداری و پرورش عامل مولد الیاف پروتئینی : مثل بیماریهای خاص کرم ابریشم و گوسفندان که باعث تأثیر مخرب در طول، مقاومت، یکسانی فاکتورهای کیفیت الیاف می‌گردند.
۲ـ عوامل آسیب مربوط به فرآیند پرورش الیاف با منشاء گیاهی عدم کنترل جریان کاشت و برداشت تأثیرات ناشی از مناطق جغرافیایی.
۳ـ عوامل آسیب در جریان اعمال برداشت و آماده سازی الیاف قبل از مرحله رنگرزی نیز از مراحل قابل توجه آسیب در جریان فرآوری مواد اولیه می‌باشد.
آسیبهای ناشی از روشهای جداسازی الیاف حیوانی که به صورت شیمیایی، بیوشیمیایی، هورمونی و فیزیکی صورت می‌پذیرد و همچنین آسیبهای ناشی از برداشت پیله ابریشم، شستشوی الیاف و فرآیندهای مربوط به آن، گندزدایی و خشک کردن و آفتاب دهی الیاف و جداسازی وآسیبهای ناشی از روشهای تفکیک.
۴ـ عوامل آسیب در جریان رنگرزی و مواد مورد استفاده رنگ دهنده رنگینه‌ها.
۵ـ عوامل آسیب در جریان انبارداری الیاف قبل از مرحله بافت.
۶ـ عوامل آسیب در جریان بافت قالی که از نظر نوع تنوع از سایر عوامل بیشتر می‌باشند.
۷ـ عوامل آسیب بعد از بافت، آسیبهای ناشی از برش قالی از سطح دار، پرداخت اشتباه و دواشور کردن.
۸ـ عوامل مربوط به آسیبهای ناشی از ضعف در جریان ارائه و نمایش آلودگیهای جوی و آلاینده‌های معلق در فضای ارائه آثار.
۹ـ عوامل آسیب آفرین در جریان استفاده از قالی به عنوان زیرانداز که شامل پاخوردگی‌ها، عدم رعایت خواب فرش، فشارهای موضعی، تمییز کردن، سوختگی و مرطوب شدن.
۱۰ـ عوامل آسیب در جریان حمل و نقل مثل نحوه چیدن.
بافت : از درگیر شدن نخها تولید می‌شود.آسیبهای عمده به بافته‌ها
۱ـ پارگی ۲ـ فرسایش سطح بافته‌ها، آسیب حشرات، رنگ پریدگی روی بافته‌ها.
حمل و انبار داری:
۱ـ جابجایی نادرست
۲ـ روشهای نامناسب نگهداری و انبارداری
۳ـ روش نامناسب نمایش
۴ـ تغییرات شیمیایی در ساختار و ناشی از تماس با محیط
عوامب آسیب رسان به بافت در حین مصرف:
۱ـ تابش مستقیم نور
۲ـ کاهش یا افزایش بیش از حد دما
۳ـ کاهش یا افزایش بیش از حد رطوبت
۴ـ آلودگی‌های جوی
۵ـ میکرو ارگانیسم‌ها مانند قارچ و کپک ۶ـ حشرات و حیوانات موذی
۷ـ روشها و حالتهای نامناسب نگهداری

چگونگی به حداقل رساندن رطوبت نسبی و درجه حرارت در حد معقول
۱ـ بافته‌ها و قالیها را هنگام نمایش باید روی پانلها که روی آنها با پارچه درشت باف پنبه‌ای پوشانده شده به نمایش بگذاریم زیرا این پوشش مقدار زیادی از رطوبت محیط را به خود جذب می‌نماید.
۲ـ پوشاندن کف موزه یا موکت یا کفپوش پنبه‌ای موجب تبدیل میزان رطوبت در موزه می‌گردد.
۳ـ پنجره‌ها را کاملاً بسته نگهداریم.
۴ـ در صورت بالا بردن میزان رطوبت نسبی در موزه‌ها می‌توان از سیلیکاژل در پشت پانلها یا داخل ویترین‌ها استفاده نمود.
در بافت قالی که از نخ پشم یا ابریشم استفاده می‌شود، بنابراین با توجه به مواد به کار رفته در قالی و بافته‌ها جهت پیشگیری از خطرات احتمالی که متوجه آنهاست روشهای مختلف و نکات گوناگونی باید رعایت شود.
چگونگی نمایش قالی
قالی که از تار و پود و پرز تشکیل می‌شود و پرز عبارت از گره‌هایی که بر روی تارها زده می‌شود و برحسب نوع بافت قالی دارای جهت خاصی می‌باشد و می‌باید حتماً هنگام نمایش به خواب قالی توجه داشت و باید خواب قالی از بالا به پایین باشد. برای این که فشار زیاد به تار و پود قالی وارد نشود و بازدکننده دید بهتری نسبت به قالی داشته باشد بهترین شکل نمایش قالی روی سکوهای شیب دار با زاویه ۳۰ درجه می‌باشد. آسترگیری قالیهای ظریف و فرسوده و استفاده از آن برای آویزان نمودن قالی راه حلی دیگر به شمار می‌رود.
دما و رطوبت نسبی
دمای بالا باعث افزایش واکنشهای شیمیایی شده و بنابراین موجب سریع‌تر فرسودگی الیاف و رنگینه‌ها می‌شود. به همین دلیل بافته‌ها نباید در نزدیک اشیاء گرمازا و تماس مستقیم با گرما از قبیل بخاری، شوفاژ، نورهای پنجره‌ها نگهداری شوند.برای نگهداری منسوجات، بهترین محیط فضایی است که تاریک، سرد و دارای رطوبتی متعادل باشد و بهتر است که از فضاهایی که سقف آنها شیروانی و یا انواع زیرزمین که بدون اتخاذ تدابیر امنیتی است صرف نظر کرد.دمای پایین مناسب بافته‌ها است زیرا که باعث می‌شود فعالیت حشرات کمتر بوده و آسیب کمتری به بافته‌ها برسد محل استقرار کارمندان می‌باید خارج از محدوده انبار اصلی باشد. دمای مخزن بهتر است در زمستان بین ۵/۱۵ ـ ۲۰ درجه سانتی‌گراد و در تابستان بین ۲۰ الی ۲۲ درجه سانتی‌گراد باشد.
مواد آلوده کننده هوا
دی اکسید گوگرد، ذرات آهن، ذرات گوگرد و انواع سولفورها از جمله آلودگیهای هوای اطراف می‌باشد که تأثیر بسیار مخربی در اضمحلال تدریجی الیاف فرش دارند و زیان‌بارترین آلودگی موجود در هوا برای فرش دستباف سولفورها هستند، زیرا باعث سستی و بی‌دوامی الیاف می‌باشند. سولفورها با بخار آب تشکیل اسید سولفوریک می‌دهند. با رعایت امور بهداشتی و پیشگیری لازم باید از ورود هوای آلوده، به مکانهای که فرش‌ها قرار دارند جلوگیری کرد استفاده از سیستم‌های تهویه و تصفیه هوا مهمترین وسایل مورد استفاده در این مورد است.
نگه داری و انبارداری اصولی موزه فرش توسط کارشناسان می‌تواند از وارد شدن هرگونه آسیب و لطمه به فرش جلوگیری کند، از طرف دیگر حمل و نقل صحیح و بسته‌بندی دقیق فرشها در هنگام جابجایی می‌تواند باعث سلامتی و طول عمر بیشتر فرش شود. رطوبت مهمترین و اصلی‌ترین عامل رشد موجودات ذره‌بینی به ویژه انواع قارچ‌ها و کپک‌ها و دستبافته‌ها ترکیبی است از سه نوع لیف گیاهی و حیوانی ۱ـ پشم ۲ـ ابریشم ۳ـ پنبه و هر سه ماده مذکور در برابر رطوبت بسیار حساس و آسیب پذیر هستند.رطوبت زیاد باعث رشد قارچها و در مقابل کاهش پیش از حد رطوبت آن موجب شکنندگی الیاف طبیعی می‌گردد و می‌باید از نوسانات شدید رطوبت در محل نگهداری دستافته‌ها جلوگیری نمود.دستبافته‌ها موجود در خزانه نباید منسوجات تا شده قرار بگیرند
۲ـ طبقه بندی ترمه زری بافی ۳ـ آسیب شناسی ۴ـ پارچه های با الیاف سلولزی آسیب بیشتری می‌بینند.۵ـ شناسایی انواع پارچه و مواد و مصالح به کار رفته در آن.
۶ـ مستند سازی. ۷ـ شناسایی رنگهای به کار رفته در آن. ۸ـ نوع آهار روی پارچه.
۹ـ تست PH 10ـ شستشوی با آب سبک ۱۱ـ دستافته هایی که ارزش تاریخی و باستانی دارند.
۱۲ـ ارزش هنری و زیباشناسی دارند.
روش اول را باید فقط حفاظت کرد تا از جلوگیری از روند پوسیدگی آن شود زیرا نشان دهنده تکنولوژی بافت آن می‌باشد.
روش دوم قابل مرمت می‌باشد.
خسارتهای ناشی از نور
انرژی نور متناسب با طول موج آن است و انرژی‌های بالا در طول موجهای پایین تولید می‌شوند و در طول موجهای کوتاهتر از ۵۰۰ نانو متر انرژی به اندازه‌ای است که به خیلی از ترکیبات آلی موجود در پارچه چرم و مواد مشابه آسیب می‌رساند. اشعه ماوراء بنفش کمتر از ۳۰۰ نانومتر خیلی به ندرت در موزه‌ها دیده می‌شوند زیرا چنین تشعشعاتی اگر در نور خورشید باشند توسط آتمسفر زمین و اگر به صورت نور مصنوعی باشند توسط حباب شیشه‌ای لامپ جذب می‌شوند پس واضح است که به طور کلی نورهای با طول موج ۳۰۰ تا ۵۰۰ نانومتر بر اشیاء و مواد الی اثر می‌کنند. نور خورشید به صورت مستقیم یا غیرمستقیم دارای بیشترین مقدار از اشعه ماوراء بنفش است. لامپهای غیر تشعشعی که به لامپهای تنگستن معروفند چندان اشعه ماوراء بنفش ندارند بنابراین از نظر نگهداری اشیاء بهترین منبع نور به شمار می‌روند و چون نوعی منبع گرما هستند گاهی باعث بروز مشکلاتی در موزه ها می‌شوند.

عوامل آسیب قالیهای موزه ای یا قالیهای حساس
الف ـ دما و رطوبت، اکثر اشیاء موزه‌ای از مواد حساس در برابر رطوبت ساخته شده‌اند که از نظر فیزیکی و رطوبت نسبی PH تغییراتی در آن پیدا می‌شود. اگر بافته‌ ساختمانی حجیم باشد یا بخشی از آن ترکیبی ساکن داشته باشد ممکن است به آن لطمه وارد شود یا تاب بردارد یا ترک بخورد. حساس‌ترین مواد از این لحاظ اشیاء دارای سلولز یا دارای منشاء حیوانی و پروتئینی است. نمونه‌های اینگونه اشیاء عبارتند از نقاشی روی بوم، بافته ها مواد آلی دارای الیاف حتی استخوان، شاخ و عاج، حفظ، رطوبت نسبی در سطح مناسب در تثبیت حجم اینگونه اشیاء و امکانپذیر ساختن حمل و نقل بی‌خطر آنها ضروری است. رطوبت نسبی زیاد موجب رشد قارچها و کاهش شدید آن موجب شکنندگی اشیاء می‌شود و نوسانهای شدید رطوبت نسبی موجب تغییر شکل خواهد شد.
ب: کپکها و موجودات ذره بینی ج: عوامل تخریب بیولوژیک، حشرات
عوامل مؤثر در تنظیم نور ویترینها
۱ـ شدت تابش ۲ـ مدت نور دیدن ۳ـ ویژگی طیف نوری ۴ـ جنس ماده‌ای که نور می‌بیند
اثر قارچ و حشرات
برای جلوگیری از حمله حشرات به پارچه‌ها سه روش معمول است:
اولین روش مجزا کردن پارچه است یعنی به نحوی پارچه را بسته بندی نموده که حشرات نتوانند با آن تماس حاصل نمایند.
دومین روش استفاده از مواد حشره‌کش.
سومین روش به کار بردن مواد ضد حشره‌ای است که یا به دلیل ناخوشایند بودن آنها برای حشرات و یا به دلیل سمی بودن حفاظت پارچه را تضمین می‌نمایند که در این روش محلول حشره‌کش را در الیاف تثبیت می‌کنند تا برای همیشه محفوظ بماند.
اثر قارچ و حشرات
پارچه ها نیز مانند سایر مواد آلی در برابر حمله کپک‌ها حساس‌اند اما چنانچه این آثار تمیز بوده و هوای محیط نیز به اندازه کافی خشک باشد. احتمال بروز این گونه آسیبها از بین خواهد رفت در صورتی که کپک بر روی شیء پارچه‌ای دیده شود با هوا دادن می‌توان رویش آن را قطع کرد و کپک روی سطح را به نرمی تمییز کرد. اگر میزان رشد کپکها روی سطح زیاد باشد می‌توان پارچه را بخار تیمول ضد عفونی کرد اما در صورتیکه امکان شستشوی پارچه با روش خیساندن وجود داشته باشد می‌توان از ضد عفونی کردن آن صرف نظر نمود.چنانچه پارچه‌ها از آب آسیب دیده باشند در اینگونه شرایط مؤثرترین کمک اولیه این است که پارچه‌ها را در معرض جریان هوای گرم و خشک قرار داده شود یا از سشوار برقی استفاده نمود. پهن کردن، گردگیری، هوادهی، آفتاب دهی پارچه‌ها و همچنین جهت بررسی و معاینه از هجوم حشرات می‌باشد. به طور کلی برای جلوگیری از حمله حشرات به پارچه‌ها سه روش معمول است:
۱ـ مجزا کردن پارچه ۲ـ استفاده از مواد حشره‌کش ۳ـ به کار بردن مواد ضد حشره‌ای
حشره‌زدایی محوطه انبار
برای استفاده انبار می‌باید تمام گنجه‌ها، کشوها، قفسه‌ها و دیوارها محلول حشره‌کش زده شود. علاوه بر این می‌توان از حشره‌کش به صورت پودر مثل د.د.ت یا پیرترم روی قفسه‌ها باشید.و حشره‌کش‌هایی مثل پارادی کلروبنزن که به صورت بخار مورد استفاده قرار می‌گیرند باید همیشه در انبار باشند. گلوله‌ها و تکه‌های نفتالین هم دافع حشرات هستند. استفاده از حشره‌کش‌ها موثرترین روش حفاظت دستبافته‌ها می‌باشد که در معرض حمله حشرات قرار گرفته‌اند. علاوه بر نفتالین، پارادی کلروبنزن برای محفاظت مفید است. برای سوسک قالی استفاده از DIELDERIN دی آلدرین توصیه می‌شود، سموم دیگر مثل توکس SHELTOX است و سم ایولان EULANS از سموم مؤثر است و با آب مورد استفاده قرار می‌گیرد.Mysloxlse از حشره کش مؤثر و به عنوان مایع بیدکش به کار می‌رود.
مقابله با حشرات به وسیله مواد شیمیایی
حشره‌کش مناسب برای موزه‌ها باید دارای ویژگیهای زیر باشد:
۱ـ خود دارو یا حلال آن، اثر رنگ روی اشیاء به جا نگذارد.
۲ـ هیچ ضرری برای خصوصیات شیمیایی و دوام اشیاء نداشته باشد.
۳ـ مسموم کننده و محرک نباشد.
استفاده از حشره‌کش‌ها برای حفظ اشیاء موزه‌ای به دو طریق است:
۱ـ به صورت بخار ۲ـ به صورت محلول
استفاده از حشره‌کش‌ها به صورت بخار
بعضی از مواد شیمیایی در درجه حرارت متوسط بخار شده و گازهایی تولید می‌کنند که نابوکننده حشرات‌اند. به عنوان مثال می‌توان از پارادی کلروبنزن، دی سولفید کربن، تتراکلراید کربن و میتل پرومید نام برد. اگر اشیائی را که حشرات به آن حمله کرده‌اند مدتی در فضایی که بخار حشره‌کش در آنجا پراکنده است قرار دهیم تمام حشرات نابود می‌شوند بنابراین این روش بسیار مؤثر است و روشی سریع و بی‌خطر برای اشیاء است.
وجود یک اتاق بخور در موزه‌ها کامل و بزرگ لازم و ضروری است اتاق بخور اتاق بی‌منفذی است که اشیاء در آنجا روی قفسه‌ها یا چرخهای مخصوص قرار می‌گیرند و سپس گاز از بیرون وارد اتاق شده یا حشره‌کش به صورت جامد یا مایع با ظرف و در اتاق گذاشته می‌شود. اشکال به روش بخور این است اگرچه سریع صورت می‌گیرد اما اثری پایدار ندارد.
حشره‌کش به صورت مایع
جهت استفاده از حشره‌کش مایع اول می‌باید اطمینان حاصل شود که حلال آن به شیء موزه‌ای آسیبی وارد نمی‌کند از حشره‌کش محلول می‌توان به صورت اسپری یا به وسیله برس استفاده کرد. در مورد اشیاء چوبی می‌توان محلول حشره‌کش را با سرنگ به سوراخی که حشره در آن ایجاد کرده تزریق کرد. حشره‌کش‌های محلول را نباید در مورد نسخه‌های خطی، تابلوهای نقاشی و پارچه به کار برد زیرا ممکن است لکه‌هایی باقی گذارد.حشره‌کش‌های مایعی که د.د.ت، کمکسین، کلراید مرکوریک، پنتاکلروفنل و نمکهای سدیم در آنها وجود دارد برای از بین بردن حشرات بسیار مناسب‌اند.

اخبار مرتبط

  •   نوشته شده توسط :  
  •   دسنه مطلب :   مقالات
  •   تاریخ انتشار :  ۱۳۹۶/۰۲/۲۵