بررسي تطبيقي فرش روستاي جادشت با فرش كشكولي در زمان كوچ نشيني

بررسي تطبيقي فرش روستاي جادشت با فرش كشكولي در زمان كوچ نشيني

از بين ايلات و اقوام مختلف عشاير در فارس كه حضور آن در هنر فرش پر رنگ تر ديده مي شود ايل قشقايي است . اين ايل از شش طايفه بزرگ : كشكولي كوچك ، فارسيمدان ،كشكولي بزرگ ، دره شوري ، عمله و شش بلوكي تشكيل شده است.
اساس و شالوده اقتصادي و اجتماعي ايل قشقايي ، مانند همه عشاير و ايلاتي كه همه سال ه ميان سردسير و » مسير حركت ايل قشقايي را دقيقاً . گرمسير ييلاق و قشلاق مي كنند ، بر دامداري و اقتصاد شباني نهاده است نمي توان روي نقشه ترسيم و پياده كرد . خط مرزي طوايف حدود مشخص و دائمي ندارد. گاه جبر طبيعت و
خشكسالي و عدم ريزش هاي جوي ، آنها را به فاصله اي دوردست مي كشاند و گاه در كوهستانها و دامنه هاي هميشگي خويش اسكان مي دهد . بطور كلي فقط در حالت عادي طوايف مختلف مسيري معين دارند و به خوبي با
4]مسير كوچ طايفه كشكولي كوچك از اطراف دهستانهاي ]«. امكانات و خطرات راهها و مسيرها آشنا هستند جگردان ،هنگام و گردنه هايقر شهرستان قيروكارزين تا دامنه هاي جنوبي قله دنا ، حومه شهرستان سپيدان و
كمهر و كاكان است. از توليداتي كه به نوعي در اقتصاد خانواده ها نقش دارد ، توليد دست بافته ها اس ت . گرچه
بافنده ايلي به منظور داد و ستد دست بافته اي را خلق نمي كند اما در مواقع ض رورت به منظور ك مك به
چرخش چرخ اقتصاد خانواده آنها را به فروش مي رساند. از مهمترين توليدات طايفه كشكولي دست بافته
هاي پرزدار نظير قالي، قالي- خورجين ،چنته، و همچنين دست بافته هاي تخت باف ديگر شامل گليم ،
جاجيم ، جل اسب و… است كه در بيشتر طوايف رواج داشته و در بين اين طايفه نيز رونق دارد . دركتاب هاي
متعددي به فرش ايل قشقايي اشاره شده كه جامع ترين آن توسط دكتر سيروس پرهام نگارش شده است ، اما در
مورد وضعيت فرش طوايف اسكان يافته ايل قشقايي تحقيق كاملي صورت نگرفته و به هم ين خاطر محدوده
اطلاعات ما در سه بخش ذيل خلاصه مي شود:
آمار و ارقامي كه از ارگان هاي متولي دريافت كرديم.
مصاحبه با توليد كنندگان محلي و بافندگان با سابقه در منطقه
مشاهده عيني يا تصاويري كه قابل دسترسي بود.
فرش هاي به جاي مانده از طايفه كشكولي قبل از يكجانشيني داراي ويژگي هايي است كه بررسي تطبيقي آن با زمان يكجانشيني در شهرك جادشت يافته هاي ما را در مورد فرش اين طايفه زياد مي كند. روستاي جادشت
جادشت دهي است از دهستان حومه بخش مركزي شهرستان فيروز آباد واقع در 9 هزار گزي جنوب خاور » فيروزآباد.كنار راه عمومي فيروز آباد به قير و كارزين اين ده در جلگه واقع و هواي آن معت د ل است و 613 تن سكنه دارد.آب آن از قنات، محصول آن غلات، شغل اهالي زراعت و صنايع دستي جا ج يم بافي و گل يم بافي درازي اين بلوك [فيروزآباد] از قريه “جادشت”تا خرقه رسول 4 فرسخ، پهناي آن از كوشك تا ده بيم » «. است  جادشت روستايي است در شرق شهرستان فيروزآب اد، ك نار ج اده فيروزآباد – قي ر ]«. فرسخ كمتر وكارزين به گونه اي كه اين جاده روستا را به دو قسمت شمالي و جنوبي تقسيم كرده است. روستا در دامنه رشته كوهي قرار گرفته كه به موازات جاده از غرب به شرق كشيده شده است. جنوب آن به زمين هاي زراعي و از غرب به روستاي روز بدان و از شرق به زمين هاي ملي و منابع طب يعي منتهي بوده و داراي آب و هو ايي معتدل و مهاجرپذير است. 3000 هكتار زمين زراعي ديم و 1500هكتار زمين زراعي آبي داشته كه به وس يله آب چاه و آب قنات آبياري مي شوند. محصولات كشاورزي آنها گندم، جو، ذرت، برنج ، چغندر قند ، دانه روغني كلوزار ، مركبات ، زيتون و انگور است.
مردم روستا : ساكنان روستا را دو گروه فارس زبان هاي مالوچه (حدود 30 ٪) و ترك زبانهاي عشاير اي ل قشق ايي (حدود70 ٪) تشكيل مي دهد. تيره هاي مختلف طوايف عمله (بهمن بيگلو، سهراب خانلو ، سارويه و…)،كشكولي كوچك (كرماني، فيليوند ، اوخچلو ، قراچه و سهم الديني، اورياد ، آليوند ، داروغه و…) و شش بلوكي (رحيم ل و ، دوست محمدلو و…) در اين روستا ساكن هستند ، بيشتر فارس زبان ها در پايين جاده و بيشتر ترك زبا ن ها در بالاي جاده مستقر مي باشند.
مراحل اسكان عشاير در روستاي جادشت 9
با فعاليت روز افزون اسكان يافتگان تيره هاي مختلف در امر بافندگي و شناخت و توجه بيش از پيش مسئولين شهرستان از پتانسيل هاي موجود در روستا و قرار گرفتن در كناره جاده اصلي شهرستان فيروزآباد – قيركارزين روند رو به رشد توسعه روستا را دو چندان گرديد تا آنجا كه امروزه اين روستا از امكاناتي از قبيل : آب لوله كشي ، گاز ، برق ،تلفن ، دهداري ، شبكه بهداشت ، نانوايي ، مدارس پسرانه و دخترانه در مقاطع مختلف ، بانك ، كلانتري ،10، اداره خدمات كشاورزي و فروشگاه تعاوني عشايري برخوردار است. بر طبق سرشماري نفوس مسكن 1385 جمعيت كل روستا 6599 نفر ( 3298 مرد و 3301 زن )در قالب 1296 خانوار مي باشد و بر اساس آمار د ه ي اري روستا تعداد افراد داراي تحصيلات عاليه در اين روستا بيش از 150 نفر مي باشند . شغل اصلي مردان كشاورزي و دامداري و گروهي نيز خوش نشين (كار آزاد، بيكار)و شغل زنان امور بافندگي مي باشد . دي ن تمام مردمان روستا مسلمان و شيعه دوازده امامي هستند. زنان اين روستا هنوز لباس هاي سنتي عشايري ايل قشقايي را مي پوشند.
سال(شمسي) دلايل استقرار در روستا
1311 اسكان اجباري عشاير كه در 1320 پايان گرفت و ايل دوباره به حركت درآمد. 1330 قبل از دهه 1330 گروهي فارس زبان درسه كيلومتري شمالغرب روستاي فعلي زندگي مي كردند كه مالوچه نام داشت و از امكانات بهداشتي ، برق ، مدرسه و… بي بهره بودند كه با تأكيد و اصرار محمد حسين خان به مكان فعلي منتقل شدند. 1331 محمد حسين خان پسر صولت الدوله قشقايي به همراه اطرافيان وي در آنجا ساكن شدند و بعد از آن كم كم به تعداد خانوارها افزوده گرديد. 1341 بر اثر پديده خشكسالي و افزايش مرگ و مير احشام و اسكان به صورت خود جوش صورت گرفت و همچنان ادامه دارد.
بررسي تطبيقي فرش روستاي جادشت با فرش كشكولي در زمان كوچ نشيني :
قبل از اسكان اولين گروه ايل قشقايي در اين روستا خبري از قالي بافي نبود . در دهه 1330 هجري شمسي چند تن از » . 1336 ) نخستين فرآيند توليد تجارتي گسترده دامنگير بافندگان قشقايي ساكن اين روستا شد) خوانين قشقايي در اوايل دهه 1340 كارگاههايي در فيروزآباد و چندي بعد در خنگشت منطقه يلمه بر پا كردند و  اولين توليد كننده فرش در اين روستا به نام مشهدي قلي عط ا يي ]«. بافندگان يكجانشين را به كار گماردند كشكولي كار خود را در توليد فرش شروع نمود. خانواده ايشان كه در بافت قالي متبحر بودند كارگاه هايي در منزل خود دار كرده و از ساكنين روستا جهت شاگردي و كمك دعوت مي كردند و به ازاي هر روز كمك به آنها دستمزد پرداخت مي گرديد. در اين سال ها حاج نسيب اله عطايي و عزيز اله عطايي پسر مشهدي قلي نيز ب ه تول يد فرش پرداختند و فرش بافته شده را به حاج غلامحسين قهرماني وحاج غلامعباس فريدوني كه در شهرستان فيروزآباد مغازه فرش فروشي داشتند مي فروختند و از سال 1341 با اف زوده ش دن جمعيت اسكان يافتگان ايل قشقايي در روستا اين دونفر نيز به صورت مستقيم توليد را در اين روستا شروع نمودند خ امه هاي و بعد از آن (از سال 1344 به بعد ) از كارخانهHarand مصرفي توليدات فوق از كارخانه ر ي سندگي هرجا كه عشاير به اقتضاي زمانه و ضرورت ها به دلخواه خود يكجا » [ ريسندگي خورشيد تهيه مي گرديد. طوايف و تيره هاي ايل كه به اقتصاد گله داري و دامپروري ]« نشين شده اند دست بافت هاي ممتاز داشته اند وابسته بودند اكنون با يكجانشيني و از دست دادن دامها بر اثر عوامل مختلف، دچار بيكاري شدند . از مهمترين راههاي درآمد خانوار توليد دست بافته هاي داري به خصوص فرش بود . در يكجا نشيني، دريافت دستمزد مشخص به ازاي هر متر مربع بافت از طرف توليد كننده ها در گرداندن چرخ اقتصاد خانواده كمك بزرگي است كه در كوچ نشيني ميسر نبود.منفعت ناشي از بافت فرش در كوچ نشيني به دو صورت حاصل مي گردد:
-1 دوره گردها و واسطه ها به ايل مي آمدند و فرش را از عشاير مي خريدند .
-2 در صورت نياز، مردان به بازار شهرستان ها (بخصوص بازار وكيل) يا طرف حساب آن خانواده مراجعه نموده و دلالان و بازاري ها فرش را به بهاي ناعادلانه از آنها مي خريدند. ساكن شدن تيره هاي فرش باف طايفه كشكولي كوچك ، بافت فرشهاي ظريف توسط بافندگان در زمان كوچ نشيني ، نزديكي روستا با شهرستان فيروزآباد ، ارتباط نزديك خريداران و توليد كنندگان محلي فرش با بافندگان روستا از مهمترين دلايلي است كه به رونق فرش روستا كمك كرده است.
از بين طوايف و تيره هاي مختلف كه در اين روستا اسكان يافته اند وزنه طايفه كشكولي به لحاظ پيشنه اي كه در بافت فرش داشتند در ره آورد سفر به اين روستا سنگيني نموده، تمام اين روستا و حتي فرش شهرستان و روستاهاي حومه را تحت شعاع قرار داده است. اهداف توليد در زمان كوچ نشيني و يكجا نشيني يكسان نيست .
در زمان كوچ نشيني اوقات فراغت زن عشاير به خاطر گرفتاريهاي زندگي كم بوده و به منظور داد و ستد آثاري خلق نمي كند و تابع نقشه هاي رايح در بازار نيست و تنها براي نيازهاي خود و محيط زندگيش توليد مي كن د و كار كردن براي افراد غريبه و دستمزد گرفتن ناپسند مي باشد ، ولي در زمان يكجانشيني زن عشاير اسكان يافته وقت بيشتري را صرف توليد كرده و با هدف فروش و يا دريافت دستمزد فعاليت مي نمايد و تابع دستوراتي است كه از توليد كننده مي گيرد. در زمان كوچ نشيني مردان در پروسه توليد فرش در مراحل آماده سازي مواد اوليه نظير جمع آوري گياهان رنگزا ، پشم چيني و… نقش مستقيم داشتند و در زمان يكجا نشيني مردان هيچ نقشي در امر توليد ندارند. در كوچ نشيني كار بافندگي توسط دختر مايه مباهات خانواده ها بود ه وعدم يادگيري آن از منزلت دختر مي كاهد و در روستا به جهت ارتباط با شهرستان و تعاملات اجتماعي و فرهنگي اولويت با ادامه تحصيل است و عدم موفقيت در فعاليتهاي اجتماعي ، او را وادار به بافت فرش مي نمايد.
در هنگام كوچ نشيني يك بافنده مي بايست تمام مراحل آماده سازي مواد اوليه و بافت اعم از ريسيدن، تابيدن، رنگرزي و چله كشي و… را انجام داده و هر كدام از اين مراحل با صرف زمان زيادي انجام مي گرفت و همه عوامل و مشكلات مانع از بافت بيش از يك الي دو تخته فرش توسط يك خانواده در يكسال مي شد. ب ا اي ن همه همين يك تخته فرش در بر گيرنده مفاهيم آثار اجتماعي و فرهنگي خاص و مشخص بود كه فرشبافي اين طايفه يا عشاير را از ديگر مناطق ايران جدا مي كرد. اما امروزه همه معادلات اين نظام هاي توليدي به هم ريخته است.
طرحهاي فرش كشكولي به جهت فروش مناسب در بازارهاي داخلي و خارجي در بيشتر شهرستانهاي فرش باف استان بافته مي شود.
مهيا شدن امكانات بهتر و بيشتر نظير مكان و تغيير دار سيار به دار فلزي افقي نسبت به زمان كوچ نشين ي شرايط را در جهت بافت فرش بزرگ پارچه و كيفيت مطلوب بافت فراهم نمود . آش نا بودن خريداران و توليدكنندگان محلي از طرحهاي فرش كشكولي مانند يك سر ناظم كشكولي، ماهي در هم كرماني و بو لي، بته قبادخاني و محرمات و گرايش آنها به تجارت اين گونه فرشها باعث رواج فرش كشكولي در روستاهاي دشت فيروز آباد بخصوص روستاي بايگان ، نودران ، دولت آباد ، مورج شهرك و… شده است. متداول شدن حوض در حوض عرب چرپانلو(تصوير 1و 2)، لچك ترنج (چهار چاپق) با طرح هاي گياهي منتظم رايج در توليدات فرش فارس از نمونه هاي تأثيرپذيري بافندگان روستاي جادشت است كه در بازار طرفداران زيادي دارد . در اين وادي چگونگي تركيب بندي نقش پردازي ماهي درهم به صورت طرح سرتاسري و ميزان اندازه نگاره نسبت به گذشته كوچكتر ( شده است . (تصوير 3و 4
زنان كشكولي كه آزاده تر و به اعتباري با فرهنگ تر از ديگر بافندگان كوچرو فارس اند ، از حيث اقتباس طرح»
و نقش زياده تعصب ندارند و نقشمايه هاي و طرحهاي شهري را فراوان برگرفته و در گره بافته هاي خود به كار 14 ] استفاده از نقشه چه به صورت دستور[ 15 ](تصوير 5و 6) و چه به صورت نقشه طراحي و رنگ آميزي ]« بسته اند شده از يك طرف و نزديكي با شهرستان فيروز آباد (حضور توليد كننده هاي بزرگ، آشنايي بافندگان با ذائقه مشتري و…) از سوي ديگر باعث شده تا بيشتر طرح هاي فرش هاي بافته شده توسط بافندگان اين روستا از نوع نقش هاي منظم پيوسته و منسجم و متقارني باشد كه از فرش هاي شهري باف الهام گرفته اند. از آن جمله است :
محرمات ، ماهي درهم ، يك سر ناظم كشكولي(تصوير 7)و حتي قرينه سازي و تواز ن در چگونگي آرايش و چيدمان موتيف هاي غير منتظم مشهود مي باشد.
تصوير 1- فرش با طرح حوض در حوض عرب چرپانلو[ 16 ] تصوير 2 – فرش با طرح حوض در حوض عرب چرپانلو- روستاي جادشت
تصوير 3- فرش ماهي درهم كشكولي[ 17 ] تصوير 4- زمينه فرش ماهي در هم- روستاي جادشت
تصوير 5 – دستور نگاره ها- روستاي جادشت
عدم قرينه سازي در تركيب بندي نقوش كه يكي از ويژگي هاي فرش عشاير ايل قشقايي در زمان كوچ نشيني است امروزه كمتر به چشم مي خورد. در روستاي جادشت بافت فرش بعنوان يك كار تمام وقت محسوب شد ه ، بعضي از دخترها و زن ها در خانواده فقط به كار بافندگي مشغولند. جايگزين شدن مواد اوليه يكدست ماشيني در يكجا نشيني به جاي مواد اوليه دستريس در كوچ نشيني باعث افزايش سرعت بافنده در بافت شده اس ت .
گستردگي توليد زير انداز در اين روستا و روي آوردن توليد كننده ها به رواج طرح ها و نقشه هاي آماده جهت بافت بعد از چند مدت ماندگاري نقش و نگاره هاي سنتي فرش قشقايي در فرش اين روستا را سبب شده و شايد آمادگي ذهني بافنده عشاير زمينه را براي ماندگاري بيشتر آماده كرده باشد و اين سري از نقوش بيشتر در قالب هاي غير منتظم نمود پيدا مي كند كه امروزه به صورت كاملا قرينه رايج شده است.(تصوير 8) نمونه هاي زيادي از اين قبيل در طرح لچك ترنج ديده مي شود و بارزترين نمونه براي اين دسته از طرحها فرش با طرح گياهي است.
يكجانشيني و همجواري با شهرستان ها تبعات جبران ناپذيري را نيز به دنبال دارد . فاصله گرفتن تدريجي از اصالت فرش كه خود در جنبه هاي گوناگون قابل بررسي است. دامنه گستردگي فراواني رنگ ، ريزه كاري هاي رنگ آميزي ، تضاد رنگبندي و … در فرش هاي زمان كوچ نشيني آنقدر بالا بود كه كارشناسان را در تشخيص رنگ هاي گياهي و شيميايي به شك وا مي داشت چيزي كه در توليدات امروزي كمتر شاهد آن هستيم.
تصوير 6 – دستور فرش يك سر ناظم كشكولي- روستاي جادشت تصوير 7- فرش يك سر ناظم كشكولي- روستاي جادشت تصوير 8- قرينه سازي طرح غير منتظم- روستاي جادشت تصوير 9- نقشه رنگ آميزي شده نگاره هاي فرش-روستاي جادشت به دليل رواج گسترده نقشه هاي فرش(تصوير 9) امكانات ذهني بافي محدود و دامنه خيالپردازي تنگ است و قدرت تمركز بافنده بيشتر در كيفيت بافت و دقت در اجراي طرح جولان مي كند تا در خلق طرح و نقش جديد.
با توسعه صادرات فرش دست بافت در دهه 60 و نيمه اول دهه 70 توليد كننده هاي مختلفي در اين روستا حضور يافتند. شركت صنايع دستي جنوب و جنوب غرب، اتحاديه ف رش دست باف، تول يد كننده هاي ب خش خصوصي،كميته امداد امام خميني و جهاد سازندگي هر كدام در توليد فرش در مناطق و بخصوص در اين روستا سهم خاصي داشتند. در دو دهة اخير ، بيشتر سه گروه در اين روستا فعاليت دارند
بخش خصوصي ، اتحاديه تعاوني فرش دست باف ، كميته امداد امام خميني به دليل غير متمركز بودن توليد زيرانداز در فارس نمي توان آمار دقيقي را از توليد كننده هاي واقعي و بافنده ها در يك منطقه بدست آورد چرا كه امكان دارد يك بافنده براي چند نفر توليد كننده كار انجام د هد و يا توليد كننده در مناطقي كه پروانه توليد گرفته به طور دائمي فعاليت ننمايد و يا اصلاً پروانه توليد نداشته باشد.
: اتحاديه تعاوني فرش دست بافت
تأسيس اتحاديه تعاوني فرش دست باف و راه اندازي صنف بافندگان در آگاه كردن بافند گ ان در تمامي امور بافندگي (مقدار دستمزد ، بازار ، قيمت واقعي فرش ، مواد اوليه و بالا بردن كيفيت بافت با برگزاري كلاس هاي به بافي ) بسيار موثر بوده است. مواد اوليه مصرفي اتحاديه شهرستان فيروز آباد در اين روستا ماشيني بوده و از طرحهاي رايج فرش كشكولي استفاده مي كنند . به طور ميانگين هر ساله حدود500 متر مربع فرش دست بافت توسط اتحاديه شهرستان فيروز آباد توليد مي شود و به دليل فعال بودن اعضاي اين روستا در بافت فرش سهم نسبتاً قابل توجهي را به خود اختصاص مي دهند.
:[ كميته امداد امام خميني[ 19
اين نهاد از سال 1364 فعاليت خودرا در اين روستا آغاز نموده و تعداد 83 خانوار در اين روستا را تحت پوشش 297 متر مربع فرش بافته اند (در سال 85 كل فرش توليدي / خود دارد كه اين خانوارها در سال 1385 به ميزان 40 اين نهاد در شهرستان فيروز آباد 465 متر مربع بوده است). در سيستم توليد كميته امداد خميني مواد اوليه به ميزان معيني جهت بافت در اختيار بافنده هاي (مددجويان)تحت پوشش قرار مي گيرد و فرش بافته شده توسط تجار در تهران كارشناسي مي شود ، قيمت نهايي به بافنده اعلام و در صورت تمايل با قيمت اعلام شد ه آنرا فروخته و سود واقعي را دريافت مي دارد. دريافت سود واقعي توليد فرش توسط بافند ه و همچنين دريافت مساعده در هنگام بافت باعث شده كه بافنده هاي تحت پوشش نهاد تمايل بيشتري براي همكاري با اين نهاد داشته باشند. مواد و مصالح در فرش توليدي توسط اين نهاد ماشيني بوده و رنگرزي آن به روش شيميايي بخار (دندانه همراه رنگ كردن بوسيله بخار) صورت مي گيرد ونقشه همان طرحها و نقشه هاي محلي روستا است

اخبار مرتبط

  •   نوشته شده توسط :  
  •   دسنه مطلب :   مقالات
  •   تاریخ انتشار :  ۱۳۹۶/۰۲/۲۳